- норуот ырыаһыта, суруйааччы, искусство деятелэ, тойуксут, олоҥхоһут, оһуокайдьыт, үҥкүүһүт, саха омук
фольклорун, ийэ тылын, төрүт култууратын, итэҕэлин, уһулуччулаах билээччи уонна тарҕатааччы, бүтүн Саха
сирин киэн туттуутунан буолар. ССРС суруйааччыларын сойууһун чилиэнэ (1939 с.), Саха АССР искусствотын үтүөлээх деятелэ (1957 с.), "Үлэ Кыһыл Знамятын" орден икки төгүллээх кавалера (1957, 1971 сс.), РСФСР культуратын үтүөлээх үлэһитэ (1971 с.)
фольклорун, ийэ тылын, төрүт култууратын, итэҕэлин, уһулуччулаах билээччи уонна тарҕатааччы, бүтүн Саха
сирин киэн туттуутунан буолар. ССРС суруйааччыларын сойууһун чилиэнэ (1939 с.), Саха АССР искусствотын үтүөлээх деятелэ (1957 с.), "Үлэ Кыһыл Знамятын" орден икки төгүллээх кавалера (1957, 1971 сс.), РСФСР культуратын үтүөлээх үлэһитэ (1971 с.)
(1900-1973)
1900 сыллаахха от ыйын 8 (урукку ааҕыыннан бэс ыйын 25) күнүгэр Сунтаар улууһугар Түбэй нэһилиэгэр Ыгыатта үрэххэ Төгүрүөн диэн сиргэ төрөөбүтэ. Аҕата Кыыл Охонооһой, быстар дьадаҥы киһи буолан, ускул-тэскил Бодойбоҕо тиийэ айаҕын батан сылдьыталаабыта. Ол иһин дойдутун дьоно Кыыл Охонооһой, уолун Сэргэйи Кыыл Уола диэн ааттыыр буолбуттар. Ону кэлин араспаанньа оҥостубута.
Айылҕаттан бэриллибит дьоҕура сайдарыгар остуоруйаһыт Я.С. Васильев - Таҕа уола Дьаакып Ырдьаҥ улахан сабыдыаллаах эбит. Көмүлүөк ohox иннигэр олорон арааһы сэһэргэһэллэрэ, олоҥхо истэллэрэ. Олоҥхону киэһэ аһаан баран саҕалыыллар, түүн чэйдииллэр, сарсыарда тыҥ кырыыта кылбайа сарыыта олоҥхоһут тохтуура.
Кини Амурунан, Өлүөхүмэнэн, Амманан, Алданынан, Тоҥус сиригэр, Дьэһиэй күөлүгэр тиийэ кэрийтэлээн билиитин-көрүүтүн кэҥэппитэ, Бодойбо бириискэлэригэр үлэлээбитэ, Кэмпэндээйи тууһун собуотугар болуотунньуктаабыта, кэлин колхуос бэрэссэдээтэлинэн үлэлээбитэ.
1941 - 1946 сылларга Ньурбатааҕы колхуос тыйаатырын артыыһа буолуоҕуттан ыла саҕаламмыта.
Сэрии саҕана советскай норуот хорсун санаатын уруйдаан элбэх өрө күүрүүлээх, саха норуотун күүстээх санаалаах оҥорбут, патриотическай ырыалары суруйбута («Кыайыахпыт», «Барааччы алгыһа» уо.д.а.).
Сэрии саҕана советскай норуот хорсун санаатын уруйдаан элбэх өрө күүрүүлээх, саха норуотун күүстээх санаалаах оҥорбут, патриотическай ырыалары суруйбута («Кыайыахпыт», «Барааччы алгыһа» уо.д.а.).
Ити кэмҥэ номнуо норуокка киэҥ аата биллэр. Сергей Афанасьевич Зверев-Кыыл Уола сүрүн болҕомтотун саха норуотун музыкальнай искусствотын сөҕүтүннэриигэ уурар.
1943 с. саха бастакы композитора Марк Николаевич Жирков көҕүлээһининэн, Сергей Зверев толоруутугар 24 норуот ырыаларын уонна 10 тойугу, ол иһигэр аар саарга аатырбыт "Суоһалдьыйа Толбонноох" тойугун гран-пластинкаҕа усталлар.
1944 с. Саха АССР бырабыытылыстыбатын сорудаҕынан тэриллибит делегацияҕа киирэн Москваҕа барар, сүрүн сыалынан саҥа тэриллэн эрэр Саха музыкальнай тыйаатырын репертуарын оҥоруу этэ. Бу сылдьан кини биир сүрүн айымньытын, "Улуу Москуба туһунан тойук" суруйар. Бу айымньытыгар кини Москва куорат баараҕай кэрэ көстүүлэрин хоһуйар. Тойук Москва куорат 800 сылын үбүлүөйдээх дьоро күннэригэр хоһуйуллубута, этиллибитэ.
1947 с. оччотооҕу Былатыан Ойуунускай аатынан Саха судаарыстыбанннай музыкальнай-драматическай тыйаатырыгар "Сир симэҕэ" бастакы балет уонна "Ньургун Боотур" олоҥхо-опера консультанынан ананар.
Сергей Зверев саха үҥкүүтүн культуратын төрүттээччитэ, саха былыргы умнулланэрэр ритуальнай үҥкүүлэрин yйэтиппит ураты үтүөлээх. 30-н тахса, саха норуотун үҥкүүтүгэр үтүө холобур буолбут, үҥкүүнү айбыт: «Алгыс», «Ситим», «Сэлбэрээскэ», «Хотой», «Кымыс үрдэ» о. д. а. Итини тэҥэ араас норуоттар үҥкүүлэрин туруорбута. Ол курдук, 1957 с. С.А. Зверев салайыытынан Сунтаар улууһун уус-уран самодеятельноһын ансаамбылыгар "Оһуор" диэн кини айбыт, кэлин аатырбыт норуот үҥкүүтүн туруорбута.
Бу үҥкүү билигин саха норуотун биир бастыҥ, Аан дойдуга биһирэнэр үҥкүүтэ буолар. Онон «Оһуор» үҥкүү саха норуотугар маҥнайгытын улахан сыанаҕа турбут үҥкүүнэн буолар
Биир улахан айар кыайыытынан Г. Васильевы кытта бииргэ үлэлээн "Айхал эйиэхэ Аар тайҕа" диэн суруйбут поэмата буолбута. Бу лиро-эпическэй айымньы. Бу айымньы сурун ис хоһоонунан хаар маҥан баттахтаах сүдү кырдьадас ырыаһыт аар тайҕатын бapҕa баайын, кэрэ көстүүтүн, дьол тааһын — алмааһы арыйыыны — саҥа олоҕу тутууга кэрэ кэскил төрүттэммитин тустарынан биэс ырыаҕа иэйэн-куойан ис сүрэҕиттэн кэлэр кэнчээри ыччакка анаан, туойуутунан арыллар.
С.А. Зверев саха норуотугар ыһыах култууратын чөл уонна тыыннаах хаалларбыт үтүөлээх киһи быһыытынан биллэр. Ыһыах хайдах сиэрдээх-туомнаах ыытылларын, алгыс ыһыллар быһыытын, ыһыах хайдах сиэрдээхтик барарын ымпыгын-чымпыгын сөргүппүтэ, күн бүгүҥҥээҥҥэ диэри туттуллар, ыһыах ыһыллар.
Олоҕун тиһэх күннэригэр саха норуодунай суруйааччытын Д.К. Сивцевы-Суорун Омоллооннуун айымньылаахтык үлэлээн "Суоһалдьыйа Толбонноох", "Оргуһуохтаах кыыс", "Уот Кудулу байҕал" диэн бөдөҥ эпическэй айымньыларын суруйбута. "Аман өс" диэн тиһэх хомуруунньугар киирбиттэрэ.
1973 с. кулун тутар 7 күнүгэр күн сириттэн күрэммитэ.
С.А. Зверев-Кыыл Уолун аатын кини үөрэнээччилэрэ, биллэр учуонайдар сырдата, айар үлэтин тарҕата сылдьаллар. Билигин кини аатын төрөөбүт ийэ сиригэр түмэл уонна Дьокуускай куоракка Судаарыстыбаннай үҥкүү тыйаатыра сүгэллэр. Кини айымньыларынан билигин испэктээктэр киэҥ эйгэҕэ тахсаллар.
С.А. Зверев-Кыыл Уолун аатын кини үөрэнээччилэрэ, биллэр учуонайдар сырдата, айар үлэтин тарҕата сылдьаллар. Билигин кини аатын төрөөбүт ийэ сиригэр түмэл уонна Дьокуускай куоракка Судаарыстыбаннай үҥкүү тыйаатыра сүгэллэр. Кини айымньыларынан билигин испэктээктэр киэҥ эйгэҕэ тахсаллар.
Кини кэлэр көлүөнэ ыччакка хаалларбыт өлбөөдүйбэт айымньылара күн бүгүҥҥээҥҥэ диэри тоҕоостоох, баай культурнай нэһилиэстибэтэ суолтатын сүтэрбэт. Саха омук барҕа талаанын, сүдү кыахтарын, сирэйдээн көрдөрөр үйэҕэ биирдэ көстөн aahap улуу талаан нэһилиэстибэтин үүнэр көлүөнэҕэ үөрэттиннэр, чинчийдиннэр, тарҕаттыннар диэн биэс сүдү бэлэҕи хаалларбыт:
Ыһыах култууратын чөл уонна тыыннаах хаалларыы.
Ыһыах сиэрин-туомун ситэрэн, Сир-дойду иччилэригэр арчылыыр алгыстарын, ыһыах кутун-сүрүн чөлүгэр түһэрбитэ.
Ыһыах сиэрин-туомун ситэрэн, Сир-дойду иччилэригэр арчылыыр алгыстарын, ыһыах кутун-сүрүн чөлүгэр түһэрбитэ.
Саха ырыата-тойуга, үҥкүүтэ-битиитэ (дьуохар, оһуохай)
Саха норуотун уостан түспэт тылынан айымньыларын, умнуллан эрэр ритуальнай үҥкүүлэрин үйэтиппит үтүөлээх.
Саха норуотун уостан түспэт тылынан айымньыларын, умнуллан эрэр ритуальнай үҥкүүлэрин үйэтиппит үтүөлээх.
Саха сценическэй үҥкүүтүн төрүттээччи.
Аан маҥнайгынан саха омук үҥкүүтүн улахан сыанаҕа туруорбута, аар саарга аатырдыбыта.
Аан маҥнайгынан саха омук үҥкүүтүн улахан сыанаҕа туруорбута, аар саарга аатырдыбыта.
Ойуун култууратын илдьэ сылдьааччы.
Кини төрүччүтүгэр ойуун удьуордара бааллар, айылҕалаах дьону кытта алтыспыт, бэйэтэ ойуун кутуруксута эбит.
Кини төрүччүтүгэр ойуун удьуордара бааллар, айылҕалаах дьону кытта алтыспыт, бэйэтэ ойуун кутуруксута эбит.
Саха былыргы өйүн-санаатын, аан дойдуну анаарыытын иһигэр иҥэриммит, дьиҥнээх илдьэ сылдьааччы.
Олоҕун суолугар охсуспут охсуһуутун, кини сырдыкка тардыспыт өйүн-санаатын, үчүгэй баҕарбыт үрдүк көрүүлэрин сахатын норуотугугар тиэрдибитэ.
Олоҕун суолугар охсуспут охсуһуутун, кини сырдыкка тардыспыт өйүн-санаатын, үчүгэй баҕарбыт үрдүк көрүүлэрин сахатын норуотугугар тиэрдибитэ.
Сергей Афанасьевич Зверев - Кыыл Уола айылҕаттан айдарыылаах, саха омук төрүт култууратын, тылын-өһүн, этинэн-хаанынан иҥэрэн хаалларбыт айымньылара үйэттэн-үйэҕэ ыллана, хоһуйулла туруохтара. Кини аатын саха искусствотын сайдыытыгар оҥорбут үтүөлэринэн А.Е. Кулаковскай-Өксөкүлээх Өлөксөй, Былатыан Ойуунускай ааттарын кытта биир кэрдиискэ ууран сыаналыыр тустаахпыт.
Айымньылара
Сассын, сассын сарсыарда
Сайар халлаан сырдыыта,
Сандал күнүм тахсыыта,
Салгын сиигэ көтүүтэ,
Сайаҕас тыалым түһүүтэ
Ы-гы, гы-гы-гы, гыа, гыа, гыа...
Оо-го, го-го-го, гоо, гоо, гоо...
Сассын, сассын сарсыарда
Саалыыр атын кистиитэ,
Саадьаҕай ынаҕым маҥырыыта,
Далбарайым ымыыта,
Кэрии кэҕэт кэпсиитэ
Ы-гы, гы-гы-гы, гыа, гыа, гыа...
Оо-го, го-го-го, гоо, гоо, гоо...
Сассын, сассын сарсыарда
Сараппааммын таҥныаҕым,
Тараахпынан тарааныам,
Сааҥкыларбын аһыаҕым
Тахсан тардан барыаҕым.
Ы-гы, гы-гы-гы, гыа, гыа, гыа...
Оо-го, го-го-го, гоо, гоо, гоо...
Сассын, сассын сарсыарда
Абыр-табыр хаамтарыам,
Ибиири-сибиири сиэллэриэм,
Дьоруолатан доҕуһутуом,
Бөдөрөҥнөтөн көтүтүөм
Ы-гы, гы-гы-гы, гыа, гыа, гыа...
Оо-го, го-го-го, гоо, гоо, гоо...
Сассын, сассын сарсыарда
Киргиэлэйбин билсиэхпин
Кэтириинэ билиэҕэ,
Өлөксөйбүн көрсүөхпүн
Өлөөнөтө өлөрүөҕэ,
Дьөгүөрэппин көрүөхпүн
Өкүлүүһэ күнүүлүө
Ы-гы, гы-гы-гы, гыа, гыа, гыа...
Оо-го, го-го-го, гоо, гоо, гоо...
Сассын, сассын сарсыарда
Быыбаркайбар тиийиэҕим,
Ыҥыран ылан сыллыаҕа.
Тарсыыкабын көрсүөҕүм,
Тардан ылан таптыаҕа.
Сыыйыкаптыыр Киргиэлэй
Сыҥырыакап баллааскы
Доҕоччукпар тиийиэҕим.
Ы-гы, гы-гы-гы, гыа, гыа, гыа...
Оо-го, го-го-го, гоо, гоо, гоо...
Сассын, сассын сарсыарда
Кэтэспитэ буолуҕа,
Көһөппүтэ буолуоҕа
Күлбүтүнэн көрсүөҕэ,
Ахтыбыта буолуоҕа
Амарахтык саҥарыаҕа.
Ы-гы, гы-гы-гы, гыа, гыа, гыа...
Оо-го, го-го-го, гоо, гоо, гоо...
Сассын, сассын сарсыарда
Маҥан күнүм барыта
Миэнэ мэнийиэҕэ
Көрүлээн оонньоон көччүйүөм,
Көмүс доҕорбун көрсүөм
Сассын, сассын сарсыарда!
Ы-гы, гы-гы-гы, гыа, гыа, гыа...
Оо-го, го-го-го, гоо, гоо, гоо...
- Ырыаҕа дьахтар сарсын сарсыарда кэтэһэр, ахтар киһитигэр тиийиэхтээҕин туһунан туойуллар. Бу тойугу биллэр учуонай, суруйааччы Г.М. Васильев 1947 с. суруйан бэчээттэппитэ. Бу ырыа «Саха норуодунай ырыаларын» икки томугар бэчээттэммитэ. 1948 сыллаахха Д.К. Сивцев-Суорун Омоллоон "Аман өс" кинигэтигэр "Биригэдьиир ырыата" диэн киллэрбитэ. Бу тойук бэйэтин өйдөбүлүнэн, олус улахан суолталаах, киэҥ өйдөбүллээх. Ырыа ис хоһооно колхознай тутуу, коммунизм сарсыардатыгар ананар. С. Зверев бу тойук матыыбыгар ордук дьиэрэтиини, өрө көтөҕүллүүнү киллэрбитэ.
Чанчыктарым астара
Саарыктыйар бадаҕар,
Алтан дьаара уҥуоҕум
Таҥхайыытым саҕана,
Күндү көрдөөх күөмэйим
Көмүрүөтүйдэр даҕаны
Кулукуоччук куолаһым
Доҕуһуоллаах дорҕооно
Куоммутун да иһин
Аймах ыччат дьоннорбор,
Эдэр төрүөх оҕолорбор
Үтүө тылбын көтөҕөммүн
Үөтэр күннэригим үөскээтэ.
Алгыстаах тылбынан,
Айах тутан тураммын
Алгыыр күнүм эргийдэ.
Көмүһүнэн хоҥуруулаах
Көнтөһүн көҕүллээх,
Көмүскэстээх санаалаах,
Аар тойон аҕаҕыт
Аҕа дойдуга айан,
Эр киһи буолаҥҥыт,
Кыра эрдэххититтэн
Кыһамньылаахтык иитиллэн,
Улуу эһэҕит Ленин
Эппит кэриэс тылларын
Эккэ хааҥҥа иҥэринэн,
Нохтолооххо тохтотон,
Догдоон хара тыа курдук
Долгуйа көҕөрөр,
Дьоллоох суолтан туораамаҥ.
Умсулҕаннаах үлэ аартыгар,
Уһаарыылаах кыһатыгар
Ыстаал курдук хатарыллан,
Россия ийэ сири
Кэрэхсэбиллээх тутууларынан киэргэтэн,
Кэрэ олох кыайыытын
Туругурдарга турунуҥ.
Дьоллоох оҕо уйгуланан,
Кыталык кыыс саргыланан,
Кэрэ ыччат кэскиллэнэн,
Кэллэктиипкит кэҥээтин!
Киһи ааты киэргэтиҥ,
Килбиэннээх майгыны элбэтиҥ,
Кэскиллээҕи тэриниҥ диэн
Кэриэс ытык тылбынан
Кичимэлээн этэбин!
Ыарыы сүтүү сыстыбатын,
Тумуу-сөтөл булбатын,
Оҕуруктаах санаа орооспотун,
Уорба толкуй киирбэтин,
Кэп тыл хоммотун,
Хом санаа холбоспотун,
Килбиэннээх кэскилгитигэр!
Кир-кох сыстыбатын.
Күн курдук күлүмүрдээҥ,
Ый курдук сандаарыҥ
Сулус курдук тырымнааҥ.
Аан дойду иэнигэр
Алаһатый тэрийэр
Эйэ-көҥүл кэскилэ
Кыайар кыаҕын саргыта
Аана аһылынна:
Омук дойду оҕолоро
Омпуолаһай одуулаһан,
Ордурҕаспат буолаарыҥ!
Убай-быраат кэриэтэ
Уруурҕаһан-доҕордоһон,
Киэҥ кэтит кэскиллээх,
Эйэ, көҥүл тиһигэр
Тэҥҥэ кэннэ сиэттиһэн,
Уордаһыннаах өстөөҕү утары
Уохтаахтык охсуһуҥ!
Батталы самнарар баҕаланан,
Сэриини эһэргэ соруканан,
Сэргэҕи өрүү күүһүрдэн,
Аан дойду ыччатын кытта
Артыаллаһан умса түмсүҥ!
Атын арыы адьыната,
Утары муора кубулҕата,
Өлгөм өлүү айдааннаах
Идэмэр дьаллык бииһэ
Өлбөт-соллоҥ куодаама
Утарсар күннээх буоллаҕына,
Уоттаах хараҕын умуруоҕуҥ,
Өргөс кылаанын тоһутуҥ,
Өһүөннээх өйүн үлтүрүтүҥ,
Саргыбыт сабырыйа турдун,
Өрөгөйбүт үрдүү турдун!
Кыраҕы харахтаныҥ,
Муударай толкуйданыҥ,
Үөрүүлээх күҥҥүт үксээтин,
Үйэлээх сааскыт уһаатын,
Арахпат гына алгыыбын
Энчирэппэт гына этэбин,
Тонолйбат гына тускулубун,
Уруй-Айхал буоллунуй!
- Бу алгыс ыччат киһиэхэ анаммытынан, сүбэ-соргу быһыытынан улахан суолталаах. Аан дойду таһымыгар өй-санаа, үөрэх-билии аргыстаах, доҕордуу сыһыаннаах саха саарыннара, кыталык кыргыттара буолан кэскиллээх олоҕу олорун диэн кэлэр кэнэҕэски ыччатыгар аман өс тылларын этэр.
Көрүлүөс күргүөм күннэргэ,
Күрүлгэн дьэрилгэн күннэргэ
Көтөр дьырылас ырыабын
Күндү долгун алааспар
Көрүүлээн этэн көччүйүөм,
Көҥүлбүнэн тыыныам.
Көҥүл көтөн дайыаҕым,
Көлүс сүрэхпин мөхтөрүөм,
Күндү дьоммун көссүөм,
Көрдөөх күөмэйим көрүлүө,
Күлэр үтүө тылы кэпсэтиэм
Күөрэгэйбин көрүөм.
Мас алаһа балаҕаммар
Ахтар саныыр санааларым,
Атас уруу дьоннорум,
Араллаан кэлэн олорон,
Араас тылы кэпсэтэн,
Ахтылҕаммын таһаарыа.
Күнүм аайы күүппүт
Күндү дьоммун көссүөм,
Күүрэр сүрэҕим көрүлүө,
Көрөн көрсөн ситэриэм
Күбэй көрсүм кэнэҕэс
Күүтэр санаам көнньүөрүө.
Көрөр храҕым көлөһүнэ күүтүө,
Көбүөр курдук мөлбөйүөм,
Көмүс курдук кыҥкыйыам,
Күбэй уутун утуйуом,
Көһүйбүтүм көнүөҕэ,
Мөһүүрэнэн чэлгийиэ.
Мүөттээҕинэн мүлүйүөм
Саакыр курдук дьаралыйыам
Саакыматтыы, тарҕаныам
Саастарыныын уһатыам
Саргыкабын да салҕыам
Көрүлүөс, көрүлүөс.
- Саха норуота уостан түспэт ырыата.Тойугу суруйааччы, суруналыыс, тыл үөрэхтээҕэ Г.М. Васильев сурукка тиспитэ. Бу ырыаҕа оччотооҕу холкуос кэмэ көстөр. Хас биирдии хоммуньуус сайыҥҥы күргүөмнээх үлэтин кэтэһэрин туһунан туойуллар. Тойук түргэн матыыптаах, киһиэхэ түргэнник өйдөнөр.
Этэҕэ-тэтэҕэ,
Иэрэҥ-дьиэрэҥ,
Холкуй-илкий,
Кубулуҥ-дьибилиҥ,
Балыа-бөдүө,
Балаҕан дархан,
Оонньуур баҕана,
Орулуур дохсун,
Дарҕана нээдьэҥ,
Дар-дар сыарҕа,
Чуо-чуо чолбон,
Эрэгэйэ дьэргэн,
Уодаҕына доҕолоҥ
Хоочугур-буучугар,
Куобаҕым куттаҕа,
Моҕотойум буута,
Тииҥим тиҥилэҕэ,
Көҕүллээҕим көхсө
Чымырыы-маарыы,
Оллоон буку,
Лас-лас-лас,
Оҕуу чоочук,
Эгий эрилик,
Маадьаҕар Байбал,
Чуллук чуучай,
Хаскай тэлэмээт,
Ытырар-даҕаһар,
Дардар сыарҕа
Дарҕана кээдьэҥ,
Диэхтиибин,
Диэхтэрэ!
Орубуй удаҕан,
Орулу дохсун,
Илин дойдум,
Иэдьэгэй-миэдьэҕэй,
Наһатыыр кэдьэрэҥ,
Мускуу-таскыы,
Суола төрдө
Тиҥ-тиҥ
Буолбута,
Буолуоҕа.
Нэлэгэр Өлөксөй,
Хобуоччу Хобороос,
Топпотох Дороппуун
Чолоҕор Кууһума,
Таанаха Былатыан,
Түргэн Ылдьаа,
Дуоҕас Баһылай,
Мэнэрик Миитээ
Диэхтэрэ,
Диэхтиибин.
Иэрэҥ-Дьиэрэҥ
Элэҥээт-тэлэмээт,
Хаадьыы-харгыс,
Доҕулуй Дохсун,
Дорбос удаҕан
Аххан наарай,
Буурай-сиэрэй,
Күллүр-халлыр,
Миэрэй-Маарай,
Микитэ-Махата
Устунан-кэстинэн
Уранай-тэрэнэй,
Сордоҥ-ойуун,
Сотото-бэйбэс,
Хатыы-битии,
Хараҕа эрилис
Хаххан сахсас,
Эрэмээт-тэрэмээт,
Эгэлэс-нэлэс,
Этэн тыынан
Тыҥ,тыҥ,тыҥ!
Хаартыһыт Хабырыыс,
Баарыччыт Балбаара,
Куруускаһыт Кууһума,
Итирик Испирдиэн,
Тустуук Ньукулай,
Сүүрүк Сүөдэр,
Хапсаҕай Хабычча,
Арбаҕар аҕабыыт,
Чолоҕор Лөчүк,
Топпотох ойуун,
Туолбатах кулуба,
Кэрээхэ кинээс
Диэтилэр,
Диэхтэрэ.
Куоҕаһым куолаҕа
Кураҕаччым моонньо,
Мэкчиргэм мэйиитэ,
Хахханым хараҕа,
Хааһым атаҕа,
Киргилим кэтэҕэ,
Тоҥсоҕойум тумса,
Орулуоһум ойуута
Этэллэр
Этиэҕим.
Күлүмэним үөһэ
Кумаарым куолаһа
Ыҥырыам ырыата,
Тоноҕоһум тойуга,
Ньалаҕайым саҥата,
Тигээйим уйата,
Этэҕэм эриэнэ,
Кэпсиэхтэрэ,
Турулуу-тарылыы
Туран олорон,
Туойан ыллаан,
Туора-маары,
Туолбат-топпот,
Толбон солкону,
Соххор харах,
Сордоох ойу,
Эгили-бугулу,
Эрийэ-хатыйа,
Иҥиэри барда,
Эстэн эрэр
Эргэнэ дьэргэл,
Эмиэ тутайа
Эргийэ дьиэрэҥкэй
Эмньик кулун,
Эминньэх тарбыйах,
Дэһэллэр, дэһэллэр!
Кыптыый буута,
Кыталык түөһэ,
Кыдама төрдө,
Кылыйа сүүрүк,
Кылар харах,
Ыаҕас ымдаан,
Чабычах алаадьы,
Кытай хоргуй,
Кырбас этим,
Тымтай балыгым
Кыпчыгыр Өлөксөй
Кыҥ-кыр түөрэх,
Сараҕар Маарыйа,
Саас көстөкүүн
Салҕылыкы бүүчээн,
Саныыра Бөтүрүөп
Уот куйаар
Бэстээх кинээһэ
Бэтэмэтэ суруксут.
Бу чабырҕах уус-уран самодеятельноска толорууга анаан таҥыллан тахсыбыт чабырҕахтар хомуурдара буолар. Чабырҕахха дьон ааттарын, хос ааттарын туһунан этиллэр. Бэһиэлэй, түргэн тэтимҥэ хоһуйуллар.
Сүүмэн чопчу сүһүөхтэрим
Бокуйаахтыыр күннэригэр,
Чанчыктарым астара
Саалыктыйбыт кэмигэр,
Үгүс үйэбин өртөйөммүн,
Элбэх сааспын эрэнэммин
Саҥа үөрэх саргытын,
Үтүө үйэ өркөнүн
Өйдөөбүтүм туһунан,
Кээриэн иһит курдук
Кэккэлээн турар
Кэнчээри ыччаппар
Алгыс тылбын аныыр
Аламай күнүм арылынна,
Кэс тылбын бэлэхтиир
Кэй барааным кэллэ.
Уус тылым дорҕооно,
Орулуос куһум долуотунан
Тордууланан тупсубут
Тостубаттай ох курдук
Тонолуйбат туску буолан,
Төлөрүйбэт төлкө буолан
Сүргэр-куккар сүүдүйдүн диэн,
Сүрэххэр-быаргар иҥнин диэн -
Үҥэн-сүктэн сүгүрүйэн эрэбин.
Эһэкэйгит Ленин
Эппитинэн эрчиллэн,
Атын дойду баайдара
Атааннаһар сахтарыгар,
Туспа дойду
Торҕон дуулаҕалара
Күөнтүүр күннэригэр -
Саспыты арыйар саргыланаар,
Куоппуту ситэр дьоҕурданаар,
Уоттаах харахтарын
Умсары көрдөрөөр,
Күдэн күүстэрин
Көтөрүтэ охсоор,
Дьайдаах тыыннарын
Дьалбарыта хампарытаар,
Итии тимиринэн сиэтэн
Имири сотоор!
Кээмэйэ суох
Кэлэр дьылларга
Улаҕата биллибэт
Дьоллоох олох
Устатын-туоратын тухары
Улуу нуучча убайбыт
Уруйдаан ууммут
Тоҥолохтоох илиитин
Тутуһан сылдьан,
Эргэнэ хара тыа
Бучурдаах баалын курдук
Муҥутуу үүнэн,
Долгуйа сайдан,
Дьоллоох олох
Туллубат тускулаах
Тутааҕын тутаар!
Далай муора баайын
Далааннаах ытыскынан таһааран
Хара тыа кылаатын
Харса суох хамыйан,
Буор ийэ булумньутун
Муҥура суох ороон
Биэс сыллаах былааны
Биирдии олук оҥостон
Үүнэр үйэ кэрдииһин
Өрөгөйдөөн дабайаар!
Кэлэр кэрэ ыччатым
Кэлэр суолугар
Кремль кириэппэс
Умайар уот сулуһа
Күнүн аайы
Түөскэр тыктын!
Баараҕай талаана,
Барылы кэскилэ
Суорба таас хайа курдук
Сууллубакка туругурдун!
Үтүө дьоллоох өйдөн,
Үгүс үөрүүлээх күннэн!
Энчирээбэт гына
Эттэҕим буоллун,
Арахпат гына
Алҕаатаҕым буоллун!
- С.А. Зверев-Кыыл Уола, Айыы аартыгар эркээйилэригэр, кэлэр кэнэҕэски ыччатыгар айымньыта. Үтүө ыччаттар үүнэн-сайдан тахсалларын туһугар, дьоһуннаах олоҕу олороллоругар, кэс санааларын эппитэ.
Оһуохайдыыр оһуохай,
Эһиэкэйдиир эһиэкэй.
Бүгүҥҥү ааттаах күннэргэ
Бүтэй куйаас туналыгар
Көрүлүөхпүт иннигэр
Чохчолоспут дьоннорбут
Туоҕуй эрэ диэтэргит
Туоһукалыыр буолаары
Туойан ыллаан эрэбин.
Баарыан били сассыарда
Мастыыр титирик балаҕантан
Үрбүнньэхтэй үүтээнтэн
Үллүктэрбин үрэйтээн,
Сабыыларбын саралаан,
Бутуоҥкабын бурайан,
Тэллэхпиттэн тэһииркээн,
Иилээх-саҕалаах иилинэрбин
Илдьирийдэр даҕаны
Илии тэлэн киэргэнэн,
Оһо тумса суох буолбут
Олооччубун анньынан,
Дьөллүбүтчэй да буоллар
Өрөчөөммүн уурунан,
Буордаах титирик боруокпун,
Айыылардаах халҕаммын,
Ырыаһыттаах алаһабын
Ыыра били атыллаан
Томторҕолоох төбөлөммүт
Оһуордаахый холобурдаах
Чой тиит сэргэм
Тоҥхолдьуйа тоһуйда.
Соноҕосчой аттарым
Иҥэрсийэ эккэлээн
Тиийтэлээн кэлбитин
Алтаныктыыр аарыктаах
Хаппар чоруун үүнүнэн
Хантаччылыыр да баайдым.
Эриэн ситии тэһиимминэн
Эрийэ тутар күннэрбэр
Тоҕуоруһуҥ диэбиттэригэр
Дойҕохторбун туһанаары,
Дорҕооннордоох куоласпын
Дьоллоругун туһугар
Тоҕо тардан таһааран,
Дьоллоох оҕо дьоннорбун
Чоргуйталыыр күннэрбэр
Туохтуурун омолуйан,
Туһалаары гынныҥ диэн,
Дуумайдыыгыт доҕоттоор,
Кэтэһэҕит сэгэрдээр,
Көрдөһөҕүт көмүстээр,
Көрүҥ эрэ чэкийдээр!
Эһиэкэйдиир эһээкэй,
Оһуокайдыыр оһоокой
Бүгүҥҥүлүүр ааттардаах
Бүтэй манаар күннэрбит
Күлүмүрэр сырдыгар,
Көрүҥмүтүн көрсүһэр,
Бүөрүмньүлүүр санааны
Түмүктээхтиир чаастарбыт
Түмүллүбүтүн иннигэр.
Хаҥха маһа ыҥыырбын
Хаппыт тирии холунунан
Хамны тардан бараммын,
Эһиэ-эһиэ эһиэкэй
Оһуо-оһуо оһуокай
Үтүт мындаа бэйэтигэр
Өрүкүйэр иэнигэр,
Халыҥ хаҥалас быччыҥын
Халты дайбаан бараммын,
Хайыһыннарар күннэрбэр,
Ханна барабыт диэбиттии,
Чараас сарыы таныытын
Сарылаччы тыаһатан,
Таҥхарыҥнаан барбытыгар,
Суоллуурукпут тиийээрин
Сураҕынан суоһаабыт,
Аартыктыыра тиийбэтинэн
Албын аата тарҕаммыт,
Ардыырыктыыр, баҕахха
Алаһалаа диэбиттэрин,
Торҕо силик түһүлгэҕэ
Уҥакалыыр диэки да,
Уйур чопчу тоҥолохпор
Бэһиэйэх ииччэх тарбахтан
Биэтилэлии тутуһан,
Бэһиэлэйгэ киирсиһэн,
Бэлиэ кэрэмэс мөссүөннээх,
Бэрт үтүө көрүҥнээх
Хоҥор хааска холобурдаах,
Оҕо дьонум орооһон
Оһуокайдыы туруоҕуҥ.
Хаҥаһыктыы өттүбэр
Алтан чопчу дабыдалбар,
Адаар уҥуох тарбахпар,
Далбарайдыы майгыннаах,
Күөрэгэйдиир дьүһүннээх,
Кэтэх өттө кииспэлээх,
Илин өттө килбиэннээх,
Оноотунан оһуордаах,
Бурдьурҕалыыр боруоскалаах
Саҥас талыы дьахталлар,
Оҕо чоруун кыргыттар
Оһуор тиһик тиксиһэн,
(Оҕуруолу) субуллан
Эһиэкэйдии туруохтун!
Эмчиирэтэ элэйбит,
Этэрбэһэ эстибит,
Тобуктара хоройбут,
Эҥэригэ илдьирийбит,
Төбөкөтө дьөллүбүт
Таҕаларбыт оҕото
Таҥхайбыта эбит диэн
Саарбахтаамаҥ даҕаны,
Ырыаһыттыыр Ырдьаммыт
Ыыра кырдьан бүппүт диэн,
Ыксалаабат буолумаҥ!
- 1951 с. норуот ырыаһытыттан биир бастакы магнитофоннай суруллубут айымньынан “Оһуокай” буолар. Лирическэй герой — үҥкүү тылын таһаарааччы — сарсыарда уутуттан уһуктан, аанын аһан таһырдьа тахсыбытыгар оһуокай дуораһыйан иһиллэр. Онно туран көрдөҕүнэ, кэрэ кэм илгэ сайын кэлбит. Кини, уһуннук-киэҥник толкуйдуу барбакка, атын «сыһыыттан сылгылаан, хонууттан хомуйан» ыһыахха аттанар. Онтон улаханнык итийэн-кутуйан туран, ыһыахтыыр сири, аар баҕаҕы, кымыс иһэр тэриллэри барытын ааҕа хоһуйар. Ити кэнниттэн уйгу-быйаҥ эргиллибитэ, адаар муостаахтар, сыспай сиэллээхтэр үрүҥ илгэни үрүлүппүттэрэ, колхозтар ыһыы үлэтин ситиһиилээхтик түмүктээбиттэрэ — барыта тиһиллэн тахсан иһэр.
Ыркый иһигэр
Ырыа чыычаах кэриэтэ,
Ырыалаах сурахпар,-
Улуу Москваҕа
Уһаарыллан тиийэҥҥин,
Уус тылгынан уруйда тут,
Көтөн бараҥҥын,
Көргүн көрдөр диэн,
Көмүс сурук
Көрдүөн тиийэн
Көтөҕүллэ түспүтүгэр,-
Тостубат укулаат тимир долуолаах,
Кыларыйбат ыстаал кынаттаах,
Оҕуруктаах куйаар кутуруктаах,
Оботтоох чупчурҕан тумустаах,
Күлүбүрээбит өҥнөөх
Көтөр өксөкү көлөлөнөн,
Күбэй буор көхсүттэн,
Көй салгыҥҥа
Көтөҕүллэн, күөрэйэн таҕыстым.
Онуоха буоллаҕына,
Улуу дьаалы,
Сарыал чаҕыл халлаан
Сандаарар арҕаһын дабайан,
Сааллар чаҕылҕаны кытта
Сатарыы алтыһан барда;
Cүллэр этиҥи кытта
Дьүөрэлэһэн лүһүгүрээн,
Күөрэйэр үрүҥ күн аннынан
Күүгүнүү, күйгүөрэ көттө;
Күөх күдэрик тыллары
Быһыта силэйтэлээн,
Сындыыстыы ыыйыллан истэ,
Аан ийэ дойдум барахсан,
Атыыр анды дабыдалын тордуутун
Арыйа туппут курдук,
Ала буркунунан айманан хаалла;
Сир ийэ дойдум барахсан,
Сиэрэй тииҥ тиҥилэҕин чэчэтин
Тиэрэ туппут курдук,
Дьиримнии элэҥнээн көһүннэ;
Алаастарбыт күөллэрэ,
Атыыр арылыас
Аламай уу хараҕын
Арыйа тарпыт курдук,
Арылыйа чаҕылыһан хааллылар;
Үрэхтэрим, өрүстэрим,
Үс үөстээх өргөн өтүүнү
Субуйа бырахпыт курдук,
Суһумнаһан хааллылар.
Улуу дьаалы
Улахан уобаластарга
Уталыйбакка дьулуруйар эбит,
Күөх Сибирь көхсүн
Күөс быстыҥа эрэ
Күпсүйэн бүтэрэр эбит;
Азия сиригэр аһаан аастыбыт,
Европа дойдутугар хонон бардыбыт.
Улуу дьаалы,
Умса дьулуһуйан,
Тиэрдэр сиригэр
Тигинээн түспүтүгэр,
Тардыы көмүс халҕанын
Арыйа баттаан,
Таһырдьа тахсан,
Туох дойдуга тохтоото диэн,
Толкуйдаан көрбүтүм,-
Көмнөх сыстыбатах,
Көлбөлдьүйэн көстөр
Күөх унаар тыалардаах,
Араҥ-бодоҥ аараабатах
Аалай солко арыылардаах,
Тибии, дьыбар тиийбэтэх
Илигирэс итии салгыннаах,
Куор-дьай диэлийбэтэх
Унаар куйаар урсуннаах
Уйгулаах улуу дойдуга
Уһаарыллан кэлбит эбиппин.
Харыстаан хаамар
Хаарыс өҥнөрдөөх
Халыҥ таас муостаҕа
Хаамыталаан бардым,
Киртийэр диэни билбэтэх
Килбиэннээх кирилиэстэргэ
Кииритэлээн истим,-
Суола барыта солотуулаах буолла,
Ыллыга бүтүннүү кырааскалаах буолла.
Улуу Москва куорат
Бу эбит буоллаҕа диэммин,
Ол-бу диэки одуулаан көрбүтүм,-
Дьүһүнүн үтүөтүн
Дьүһүннүөхпүн өйүм хоппото,
Эриэккэһин, эгэлгэтин этиэхпин
Иитин-саҕатын билбэтим.
Күөх былыт
Күлүктээбит дуу диэбитим,
Күннүгүнэн усталаах
Күтүр үрдүк
Күлүмүрдэс таас дьиэлэр
Көстүбүт эбиттэр.
Улуу дойду
Очуос таас хайалара
Тоҕо улахаттарай диэбитим,
Улуу нуучча норуотун уус тарбахтара
Уһанан-оҥорон таһаарбыт
Уоруктара буолар эбит.
Кинилэр бэйэлээхтэр
Чэлгиэннээх эркиннэриттэн
Тэргэн ыйым тэгэлийэ тыкпыт.
Оһуордаах ойоҕосторуттан
Ойор күнүм оонньуур уота умайбыт...
Улуу куорат дьонноро,
Уулусса муҥунан
Толору долгуһан,
Оһуор-ойуу курдук охсуллан,
Дьэрэкээн симэх курдук тиһиллэн,
Дьарҕаалаах тыа курдук тардыллан,
Кэккэ бииргэ хамсан,
Кэлэр-барар эбиттэр.
Кутан оҥорбут курдук куормалаах,
Тардан таһаарбыт курдук таһаалаах.
Кулуһун от курдук уҥуохтаах,
Кыһан оҥорбут курдук быһыылаах
Манна бараалаһар буолар эбит;
Туналыйар ньургун ньуурдаах,
Тэтэрэр ыраас иэдэстээх,
Сыаналаах тааһынан дьэрэлийбит,
Суугунаабыт солколоох,
Хампа-харыыс таҥастаах,
Лаахтаах атахтаах
Солотуулаах сотолоох
Субу манна хаамсар эбит.
Герой дьорҕоото манна мустубут,
Орденнаах олуһа манна хойдубут,
Медаллаах бэрдэ манн тиксибит.
Хоҥор көтөрдөр,
Хонуктаабыт сирдэриттэн
Хоролорун дойдутугар хоҥноон,
Субуллан эрэллэрин курдук,
Күтүр элбэх
Көлүөһэлээх көлөнөн
Күрүлүү тардыллан
Үлэлиир буолар эбиттэр.
Хоту-соҕуруу диэки
Курбуу-дьирбии хоннохторун
Муҥурдаталаан булаары
Бара-кэлэ сатаабыт иһин,
Баараҕай куоратым барахсан
Баһа-атаҕа бараммат эбит.
Тоҕо бэрдэй диэн
Бэккиһии санаан,
Уулуссаларын устун
Оргууй аҕай
Одуулуу хааман испитим,-
Улуу Пушкин,
Оҥоһуллан тахсан, сото кэбиһэн,
Хоолдьуктаах баһа хоҥкуйан,
Дорооболуу туттан турарыгар,
Чуо хааман тиийэммин,
Тойон сүрэҕим долгуйан,
Тоҥхох гынан,
Тохтуу түһэн аастым.
Ульянов-Ленин,
Олбуор ахсын
Дьону-норуоту кытта
Дорооболоһо турар гына,
Толбонноох тааһынан
Чочуллан оҥоһуллан,
Дойдутун толору тупсарбыт,
Сирин ситэри киэргэппит.
Ытык мааны дьоннор
Ыллык сирдэр Ахсынньы
Ыйа турар гына,
Ыраас, сырдык тааһынан
Ыпсарыллан оҥоһуллан,
Ытыктанар буолар эбиттэр.
Олортон
Улуу дьоннорбун
Көрбүт курдук үөрдүм,
Кэпсппит курдук кэрэхсээтим.
Сирийэн-бодуйан,
Ситэтин ситэри билиэх диэн,
Сир анныгар киирбитим:
Долгун курдук дьурулуу турар,
Дьулусхан кирилиэс тоһуйан ылан,
Туруорбутунан илдьэн,
Ураты «дойдуларга» охсон кээһэр
Муодалаах буолар эбит;
Хаамтарбакка даҕаны
Халыччы сүүрдэн,
Атын «дойдуларга» атааран кээһэр
Албастаах буолар эбит.
Иэ-татай, сирдэрин анна
Сир үрдүнээҕэр сиэдэрэ эбит,
«Аллараа дойдулара»
Аламай күннээҕэр сардаҥалаах эбит!
Туспа дьоллоох
Дойду аххан да
Турар буолар эбит.
Эмиэ даҕаны
Икки атахтаах,
Биэс бэһиэйэхтээх,
Эт мэйиилээх,
Эгэлэгэ санаалаах,
Эрийэн-буруйан,
Эриэккэстээн, эгэлгэлээн
Тэрийэр буолар да эбит!
Үөрэх бөҕө үрдүгүн
Манна өйдөөтүм,
Икии атахтаах өйүн
Манна биһирээтим.
Үөрэхтээх бөҕө
Үөскээбит дойдута,
Саталлаах анаалаах
Саргылаабыт алаһата,
Улуу нуучча норуота
Уйгуланан улаатан,
Ууһаан тахсыбыт дойдута –
Москва куораттара
Олус да буолар эбит!
Ураты дойдулартан,
Атын арыылартан
Дэгиэ-дугуй тыҥырахтаах
Диэлийэн тиийэн кэлэн
Дибилгэни типпэтин диэн,
Ньирилэс тыастаах,
Тимир тиһик кэккэлээх,
Хотой кыылга холоонноох,
Мохсоҕол кыылга мосуоннаах
Модун көтөр ааллар
Улуу куорат үрдүнэн
Уһуура сылдьар буолар эбиттэр,
Кубулҕаттаах бөҕө хоппотун диэн,
Албастаах бөҕө алдьаппатын диэн,
Халыҥ таас хайанан хаттыктаммыт,
Тоҥ болуо тимирдэринэн тулуурдаммыт,
Кытаанах ыстаалларынан сындыыстаммыт,
Күтүр тимирдэринэн күлүүстэммит,
Айгыраабат, хамсаабат,
Иэгэлдьийбэт, сиэкинийбэт
Кремль кириэппэсбарахсан
Килбиэннээх киин буолан килэдийбит,
Айгыраабат тоҥ тулааһын буолан туоллубут,
Тохтообот модун сүрэх буолан тэппит!
Баараҕай кириэппэс барахсан
Баҕанатын төбөтө барыта
Кыһыл сулус уотунан
Кыыһа, күлүбүрүү умайан,
Киһи аймах кэлэр кэскилин
Кэпсии турар,
Сайдар суолун
Сандаарда турар буолар эбит.
Улуу дойду уус өйдөөҕө,
Аан дойду саргылаах санаалааҕа,
Хамначчыт норуот хараһыктаах аҕата,
Үлэһит норуот үтүө сирдьитэ-
Улуу Ленин
Олорбут олбуора,
Олохсуйбут киинэ
Олуһун эбитин!
Улуу учуутал
Ульянов-Ленин аатыгар
Урааҥхай саха ырыаһытыттан
Уруй-айхал буоллун!
Иэ-татай, эр-дьаалы,
Улуу куорат
Кыайыы ньиргиэринэн
Кыынньа олорор эбит,
Өрөгөй төлөнүнэн
Өрүтэ күүрэр эбит,
Этиҥнээҕэр ньиргиэрдээх
Тэргэн сааны дэлбэритэ ыытан,
Сөлүүт биэрэн,
Дьэрэкээннээх дьэргэлгэн уотун
Унаар халлаан оройугар уһуурдан,
Солко лиэнтэни
Субуйа бырахпыт курдук,
Оһуор ойуу оонньотоннор –
Урааҥхай омук оҕото
Эт сүрэҕим илигирии үөрдэ.
Улуу Москва
Орто Дойду
Дорҕоонноох охсор куолакала,
Аан дойду
Дарбааннаах набаата буолар эбит,
Буолуон да буолар эбит!
Сир ийэ эргийэр киинэ,
Аан дойду туллубат тутааҕа –
Аҕыс сүүс сылга
Аарыгыран сайдыбыт
Улуу Москва
Уһун үйэлэргэ
Уруй-айхал буоллун!!!
- Поэмаҕа улахан өрө күүрүүлээхтик Москва куорат кэрэ дьүһүнэ «солотуулаах суола», «кырааскалаах ыллыга», “ күөх былыт саҕакүтүр улахан дьиэлэрэ», «дьэрэкээн ситим курдук тиһиллэр, дьарҕаалаах тыа курдук тардыллар» дьоно-сэргэтэ хоһуллар. Сергей Афанасьевич Москва дьоннорун, улуу нуучча норуотун уус тарбахтаахтара «күрүлүү тардыллан» күүскэ үлэлээбиттэрин, «дьоруой дьорҕоотторо» манна элбэҕин ордук чуолаан бэлиэтиир. Москва тас көрүҥүн үлэни, дьону кытары тоҕоостоохтук сибээстиир. С.А.Зверев норуот барҕа баай тылын, ойуулуур-дьүһүннүүр дэгэтин табатык дьүөрэлээн, Ийэ дойду тэбэр сүрэҕин, улуу Москва куораты, саҥа олох кыайыытын, ураты иэйиилээхтик хоһуйбута. Ол иһин «Улуу Москва туһунан тойук»— саха советскай фольклорун биир биһирэмнээх бастыҥ айымньытынан буолбута.
Этэн тыынан,
Эрийэн мускуйан,
Эбэн сабан,
Эҕийэн чоҕуйан,
Нууччалаан сахалаан
Биэрибэй начаала
Бодуруобунай дьыала,
Лугу лугулаасын
Диэлискэй буолускай,
Сэттэ кээчирэ
Килиэп аҥаара,
Нэдиэлэ буулдьа
Атыыр баһа,
Аллырыыт буллуруут
Тый баһа,
Ыллырыыт быллырыыт
Кыыймыт үүт,
Ычырыыт мычырыыт
Үрүҥ ынах
Үөл дьүөл
Хара ынах хадьаа
Түөрт түгэн айаҕа,
Холуобунай бэрээдис
Бырыы да бадараан
Ырдыы ыарахан,
Два конь пропал
Саам сатыы
Насыыла приехал,
Дьыала бэдээ
Успаанньык писал
Күбүрүлэтэр подписал.
Дүө-даа,
Түҥ-таҥ,
Оллур, боллур,
Эдьэҥ-хоодьоҥ,
Үҥкүүлээхтээн,
Эри бору
Дайбаахайдаан,
Эгэй доҕой
Ыллаамахтаан
Холбоон илбээн
Хоһоонноохтоон,
Аалай-чаалай
Таҥнаахыйдаан,
Киҥкир-хаҥкыр
Саҥараахыйдаан,
Элэҥ-сэлэҥ
Илдьэитээх,
Мунньан тараан
Муруннаах,
Сүүрэн көтөн
Сүүстээх.
Хааман-сиимэн
Харахтаах,
Самаан-симээн
Сарыннаах,
Хабах бас
Харгыс ото
Кыл күөмэй
Кыа сыалыйа
Кыпчыгый Ыстаппаан,
Кылыыһыт Сүөдэр,
Чабычаҕынан Дьарааһын,
Мэмэһээнинэн Миитэрэй,
Холлоҕоһунан Кууһума,
Ордугун хостуом
Эбиитин этиэм
Даары дархан
Дабыкы доҕолоҥ,
Хоҥ-хоҥ
Хомуку-дьимики,
Көкөтүн көкө быраан,
Муччутун муччу булаҕай
Эриэккэһэитинник
Эбиитэ маннык.
Ымай ыллаа,
Күлүм күндээр,
Көрүүй-истиий,
Сытыы-чаҕыл,
Оргуй чоргуй,
Ньиргиэн дирбиэн тыаһын
Ууһун сыбар сыһыар,
Сытыы сылбын кыыһын туойууй,
Уйгу дуораан
Уолун хоһуй,
Омоон-томоон,
Онон-манан,
Эримэ-дьиримэ,
Элэкэт-чэрэкэм,
Куспун-хааспын,
Хатыйа-бутуйа,
Маҥан хопто хотуой
Аатыгар алгыс,
Дуомугар тойук,
Биһирэммэт кэпсээн,
Устунан кэстинэн,
Ураанай кэрэнэй,
Сордоҥ ойуулаах сотото
Бэйбэс хатан битийдин,
Хараҕа эриэн,
Эрэскэн тэрэскэн,
Бэһэлэйгэ эрэ кэпсэл,
Күлүүгэ эрэ көрдөрүү,
Даралыс хончос,
Адаҕана бэргэн,
Аттаах ойбон,
Аата тойук буоллунууй
Сомоор иккис саап сарай,
Лоҥкур иккис күндээрэй,
Киһи баһа кибирээрэй,
Саха баһа сабараай,
Эмньик кулун
Эмэкэт саахымат,
Биэс атах
Бэрэҕинэ-сараҕына,
Талыы талба
Онуо дэгэрэҥ,
Эһэгээ дэгдэс,
Төбөтө өрүкүс
Хаадьы харгыс
Доҕулдьуйа дохсун
Дорбос удаҕан,
Чуо-чуо чолбон,
Чоҕурҕана бэргэн,
Эримэх тый эмэҕэс,
Дьыраа хоҥку батыйа,
Хаппыт өттүк харыйа,
Биитэ маҥан,
Хайа, доҕоор,
Кыптыый буута,
Кыталык түөһэ,
Кыдама төрдө,
Чабычах алаадьы,
Ыаҕас ымдаан,
Уон булас от.
С.А. Зверев бэйэтэ ааттаах чабырҕахсыт этэ. Бу чабырҕахха уустаан-ураннаан этиллибит уобарастар, тыыннааҕымсытыылар биир тыынынан, түргэн-тарҕан тэтиминэн туойуллар.
Суоһалдьыйа Толбонноох
Ааспыт олох обургу
Атааннаах-мөҥүөннээх
Аар-сааргы күннэрин ахтаммын
Аптаах айахпын атытан
Адаҕыйар күнүм аһылынна,
Хомууннаах тылбын хомуйан
Хоһуйар күнүм күөрэйдэ.
Чиргэл тиити
Сааллар чаҕылҕанныы
Хампы этэр халыан күнүм
Хаайан тиийэн кэллэҕэ, оҕолоор!
Сомоҕо баҕананы
Булгу туойар,
Тосту этэр
Туһаннаах күнүм
Чуоҕуйан тахсан кэллэ дии!
Ол буоллаҕына -
Омоонноох соргубуттан
Ohyop анньаммын,
Уолдьаан ааспыт
Уодаһыннаах үйэттэн
Тойук туойан,
Ырыа ыллаан
Керүүм эрэ, оҕолоор!..
Дьэ-ээ, буо!
Дьэ-ээ, буо! Дьэ-ээ, буо-оо!!!
*
Ааспыт араскааттаах дьылларга,
Үөрэҕэ суох, уөдэн үйэлэр саҕана,
Саарба кыыл cahaн саарбыт саhарбаайылаах,
Кытаайка таҥастыы кылбараҥнаан кыыһар
Кытыан толоон кытыылардаах,
Кырынаастыын кыртайар,
Солоҥдолуун субуллар,
Бууhай тииҥниин логлойор,
Атыыр эhэ арҕахтаан aahap,
Кычыгыл кыыл кыстаан тахсар,
Уордаах тайах уойар
Суодал тиит тумулаттардаах;
Дорҕоонноох куоластаах,
Токуоралаах тумустаах,
Тордох хара өҥнөөх
Тойон кыыл тохтуур,
Уоруйах суор хонуктуур,
Уордаах боруллуо олорор
Уруктаах бэс ойуурдаах;
Тоҥсоҕой кыыл торулатар,
Киргил кыыл кирэр
Эмэхтээх мас эниэлээх;
Кэҕэ кыыл кэпсиир,
Кэрэ өтөн үөтэр,
Кэпсэллээх чыычаах кэккэлиир,
Кэрэ сэбирдэх тэлэн
Киэлитин киэргэтэр,
Иэнин тупсарар
Эйээрэр хатыҥ мас эркиннээх: Табысхаан көтөр дайар,
Чаччыкы таалалыыр,
Бөчүгүрэс бөлүөҕэр,
Улар ордууланар
Сугуннаах маар ойоҕостоох;
Сур бөрө суодайар,
Кычытар таба кылыйар,
Улаан муойка оҥторор,
Дорҕоонноох саҥалаах
Тойон киһи ордоото
Тоҕус буолан доргуйар
Тоҥ хайа буодьулаах,
Устата-туората уорбаламмат
Улуу уорҕалаах алааска,
Орулуостаах Эбэ5э,
Хотуулаахтык-кыайыылаахтык,
Хоргуйбуту-тоҥмуту
Хомуйталаан ылан
Отчут-масчыт оҥостубут,
Барбаҕы-дьадаҥыны
Барытын тардан, бас билэн,
Баайын тэриттэрбит;
Хоһууну отой ордорбокко,
Оһуордьуту оннуттан чорбоппокко,
Иистэнньэҥи мэличчи дэлэппэккэ,
Ытааччыны ыраах ыыппакка,
Сааһыты бас биллэрбэккэ;
Соххору ураҕаһынан үүрэн,
Араҥы талаҕынан таһыйан,
Kүүhэ суоҕу көхсүн дьөлөрүтэн,
Өйдөөбөтү үлтү сынньан,
Ыарыһаҕы ыалга хаамтартаан,
Тулаайаҕы суолга муннаран
Хабырыччы байбыт,
Хантаччы уойбут,
Додоччу курдаммыт,
Чолоччу туттубут,
Мойуос Кинээс диэн,
Сураҕыран-садьыгыран
Олорбут эбит.
Кыыс аймаҕы кыайа туппут,
Дьахтар аймаҕы саба баттаабыт,
Бэтэрээҥҥи бэлэс,
Ааратааҥы айах,
Сотору сокуомсук,
Тургэн дьуул
Хабчыра эмээхсин диэт.
Кэргэннээҕэ эбитэ уһу.
Өтөхтөрүн төҥүргэһэ,
Буруоларын тобоҕо,
Дьоллорун кэриэтэ,
Күҥҥэ көдьүүстэрэ,
Буорга булуулара,
Тиистэрин киэнэ миилэтэ,
Сүрэхтэрин киэҥэ чопчута,
Харахтарын харата,
Көрүннээх күндүтэ,
Унгуохтаах уһуна,
Сырайдаах сырдыга,
Ханай кус сыһыаҕын курдук
Хара баттахтаах
Атыыр анды хараҕар ханыылаһар
Сандалас харахтаах,
Хамчааккы тииҥин
Хардары туппут курдук
Хара хаастаах,
Мэнэх кыыл
Сиикэй ситиитигэр тэҥнээх
Сыыйар ыраас муруннаах,
Тыhы күттэн сымыытын
Кэккэлии туппут курдук
Дэгдэгэр имнээх,
Улун кус сымыытын
Уоhаҕын курдук
Уohахтаах араҕас уостаах
Уолба күөл кулуһунун курдук
Уолан уҥуохтаах,
Ымыы курдук ырыалаах,
Далбарай курдук саҥалаах,
Саарба тириитигэр саспыт,
Yүс тириитигэр үрбүрүллүбүт,
Оhyop иhигэр олоҕурбут
Суоhалдьыйа Толбонноох диэн
Суос-соҕотох кыыстаахтара эбитэ үҺү.
Кини диэтэх кыыска,
Эргэ барарыгар энньэ буолуо диэн,
Эрдэттэн эрчийбит,
Кулут буолуо диэн
Уруккуттан оҥоhуллубут,
Уҥуох улаханнаах,
Сырай сырдыктаах,
Улуну диэн ааттаах
Тулаайах тоҥус уолун
Ииппиттэр эбит.
Оонньуурга ууруллубут
Саататарга анаммыт
Саhылтай диэн
Саха кыыhа
Аргыстааҕа эбитэ үҺү.
Оҕолор ордууланан оонньуур Оторсуннаах диэн алаас
Оломугар түһүөлээн,
Отугар көччүйэн,
Окко киирэр саҕана
Үһүө буолан көрүлээн
Үөрэм-дьүөрэм үктээтилэр,
Үгүрүк-төгүрүк көрдүлэр,
Үөрүү бөҕөтүн үктүнэн
Араскылаах талаҕынан таҥыннылар,
Сибэккилээх отунан симэннилэр,
Далбарай чыычаах
Дайбыт оҕотунан саатаатылар,
Дьиэрэҥкэйдээн тэптилэр,
Битиилээн лиһийдилэр,
Үҥкүүлээн күөрэттилэр,
Ыллаан ыстылар,
Эһээкэйдээн эстилэр...
Суоһалдыйа Толбонноох
Тойуксут буолла,
Доҕотторо, дьүөгэлэрэ
Доргуччу үтүктэн,
Дьоролдьуһа хаамсан
Оһуокайдаан бардылар:
«Очуорайдыыр сонньууну
Оторсуннаах алааһын
Оройугар доҕуйан
Оонньоон-күлэн көрүөҕүҥ!
Кылбаарбалыы сандаара,
Кынаттанан күөрэйэ
Сааскылыыра сассыардам
Баай хара тыаларын
Мастыырыгын бочура
Балкыырдана долгуйбут
Сатыы тыатын анныгар,
Кылбаарыччы тарааммыт
Кыра маһым таһыгар
Очуорайдаан долгуйан
Оҕо сааспыт үлкэмэр
Олох тиһик сэлэтин
Оҕуруолуу тардаммыт
Улуу быйаҥ суолугар
Оонньуу-кулэ тиийиэбин!
Көрүлээбит куннэрбит
Көй суолга салбанан
Үйэ сааска тутуһан
Үөрэ-көтө сырыттарбыт
Үлкэм дьолбут дьолуота
Бэйэбитигэр буолуохтун!..
Очуорайдыыр очуорайl...>>
Онтон арай
Ыҥырар тыастара
Ыҥырыалыы ыйылаата,
Yөгүлүүр саҥалара
Үгүрүөлүү үһүүрдэ.
Онуоха баара оҕолорум туран
Уолуйбуттуу ойдулар,
Ыксаабыттыы сырыстылар.
Күтүр тиит күөттэриилээх
Кэччик мас тирэхтээх,
Сул сиэрдийэ ойоҕостоох
Уостаах сэргэ оруолдьуттаах
Уорааннаах тэлгэҺэ
Оттотун туһугар—
Оhуордаах чаппараах хоҥхочохтоох,
Симэхтээх дэпсэ тэллэхтээх
Ааттаах ат баһа мэтириэттээх
Кутуу көмүс хоҥсуоччулаах,
Кырылас ohyop кытыылаах
Кычымнаах ыҥыыр киэргэллээх,
Үрүҥ көмүс үллүктээх
Үүт маҥан аттар
Үөрэ-дьүөрэ бааллыбыттарыттан
Үөҥэн хааман кэлэннэр
Yгэх хоспох кэннигэр
Үөpгү-cүөprү көрдүлэр,
Ийэлээх аҕа кэпсэтиитин,
Ыалдьыт бөҕө ыаһаҕын
Өйдөөн истэ түстүлэр:
Ыpaaх ыалдьыт ыаhаҕа
Ыhыллан барбыт,
Аҕалара тойон албына
Аhыллан эрэр эбит.
Ураты улуустардаах,
Тэйэ нэһилиэктэрдээх
Ыраах сиртэн
Ыҥырыыга кэлбит
Ыалдыттар этэллэр эбит:
«Оҕонньор дьиэлээх,
Оҕолорбутун олохтуохпут диэн,
Урукку ыйга
Омолуйбут тылгын
Кирдиктэнэн кэллибит.
Дьарбаалаах маҕааһы
Хаһы бааттараҕын,
Сиэр элэмэһи
Сэлэҕэ төһөнү сиэттэрэҕин,
Төһөнөн түһэттэрэҕин,
Хаччаны халыымнатаҕын,
Хаһан кэлэбитий?»
Аҕа кырдьаҕас
Албын айаҕын арыйда:
«Тоҕус төгүл
Тоҕуһунан дуолуйабын.
Сэттэ көлө тардыытынан
Араас өҥнөөх
Толбонноох түүллээҕинэн толотторобун.
Тоҕус суолум бэлэҕэр
Тоҕус улаан убаһата туруоруҥ.
Аал уотум аһылыгар
Сэттэ xaahax
Тиһиктэ бэлэмнээҥ.
Оҕом оннугар
Отут уордаах эһэ тэллэхтэ,
Сэттэ төгул сэттэ
Толбонноох үүс тириитинэ,
Үс кириэстээх кэрэмэстэ,
Уон уоттаах кыһыл саһылла.
Уорбутун тоһутар
Улуу бөҕөстө тосхойуҥ,
Ааппытын ылар
Ааттаах аһаччыта аҕалыҥ.
Сүрэҕим сөбүлүөн —
Сүүрүктэ көрдөрүҥ.
Санаам ситиэн —
Саапытта талыҥ,
Көхсүм кэҥиэн —
Көрбүөһүттэ көҥүллээҥ,
Истиэхпин - этэр тыллаах
Эриэккэһинэ биэриҥ.»
Онуоха туран
Ыраах алдьыттар саҥалара:
«Хамсыгы толоруохпутун
Хамначчыппыт аҕыйах,
Хааһахпыт хапсыгыр,
Этиини ситэриэҕи
Эриэккэһэ, эгэлгэтэ
Элбэҕэ бэрт,
Бэйэҕэ кэмчи.
Этэр тыллаах
Сүүрэр атахтаах
Бүдүрүйбүт биһиэхэ,
Хамсыгы толоруо суох
Хаарахааттарбыт»...
Мойуос кинээс
Суоһалдьыйа Толбоннооҕунан
Остуоллаан аһаан
Хамсыгынан халатан
Ураты улуустардаах,
Тэйэ нэһилиэктэрдээх ыалдьыттарын
Төттөрү төнүннэртээтэ.
Ийэлэрэ эмээхсин оҕонньорун
Онолуйа сэмэлиир:
«Айан суолун аргыстастыҥ да,
Арай оҕоҕун халыымнаан аһыыгын,
Ыраах сырыттын да,
Кыыс сыыттыыгын...
Тиһик ситтэ,
Сэлэ туолла,
Тиэргэн кэҥээтэ.
Хаппарданаргын хааллар,
Хаапахтанаргын уурат,
Сэтэ ситиэ,
Сэҥкилэ туолуо»...
Айан дьоно
Ааны сабан,
Аартыгы дабайан
Барар күннэригэр
Алҕаабыттара эбитэ үһү:
«Дорҕоонноох айан суолун
Суоһалдыйа Толбонноох
Туһа диэммит солообуппут,
Мойуос кинээс обургу
Халахайы харбатар албаһыгар
Халыымынан дьаҥытаата,
Үҥүүлэнэн үүрэрин кэриэтэ
Үлүгэр элбэх
Көрдөбүлүнэн үүрдэ.
Ыыстаан таһаарарын дьүөрэтэ
Ылыы бөҕөнөн
Ыгылытан ыста,
Охсорун кэриэтэ
Уруутунан дьулатан утаарда.
Хааннаах оҕунан
Хардарыстахха сатаныыһы
Көндөй оҕунан
Төккүттээтэххэ сөп буолсу,
Оhол Уолун доҕордонуллууһу,
Төрүөт Уолун дьүөрэлэнииһи,
Илбис Кыыһын эҥэрдэниллииһи!..>> Диэбиттэр эбит.
Онтон салгыы
Мойуос обургу дьиэтин иһигэр
Киэбирэн чиэстэнэн,
Мин гэннэ ким да суох диир:
«Бу көстөр аан дойдуга
Байар курдук
Бастыҥ олох,
Тотор курдук
Дьоһун олох суох буолуохтаах.
Аан дойду иччитэ
Аан Алахчын эбэм,
Аал уотум иччитэ
Улуу Мондоҕол тойон эhэм,
Хара тыам иччитэ
Хара Барҕалдьын тойон —
Тот, бай диэн,
Толору биэрбитин
Киһи буол диэн,
Киис кэрэмэһигэр тэҥнээх
Кыыс урууну миэхэ айбытын
Ол остуолугар
Тоҕо олорбот буолуохпун
Омолуйа тураҕын,
Хаарахаан эмээхсин!
Ону билбэккэ
Хара тыаҕа
Араҥастанаары гыннаҕын...
Мин оҕом
Суоһалдыйа Толбонноох курдук
Кыыс оҕоттон кылааннаах түүллээҕэ,
Сырайдаахтан сыаналааҕа суох,
Уҥуохтаахтан уйуҥа суох.
Дьолбут итинэн
Дьоҕооспут буолбат дуо,
Саргыбыт итинэн
Сатараабыт буолбат дуо!
Сордоох эмээхсиэн!..»
Онтон оҕотун ыныран ылан
Онолуйан барар:
«Тукаам, бу дойду
Тоҕус уон уҕалдьылаах хонноҕун,
Сэттэ уон тибилгэннээх аартыгын
Иэйэр-куойар иччилэрэ,
Ахтар айыыһыт аргыстара,
Дьорбойо байын диэн дьоҕооһуннарбыттар,
Дэлэгэй тиэргэн,
Дэлгим тиһик
Эһиэхэ буоллун диэн эппиттэр.
Атын араалар,
Туспа дойдулар
Иэҕэй күлүктэрин
Икки атахтаахтарын
Баҕарар манчыыктара
Эн буолларгын,
Бар дьон баайын
Мин хамыйыам этэ,
Угус дьон үтүөтүн
Мин үмүөрүтүөм этэ.
Эргэ барар кэмин илик.
Баҕалаахтарга баайар
Манчыык гыныаҕым,
Үптээхтэргэ өртөйөр
Үтүө гыныаҕым.
Санаам хайҕаатаҕына,
Хараҕым таптаатаҕына
Сөбүлүүрбэр сөрүөҕүм,
Хайгыырбар баайыаҕым.
Сити курдук
Сэрэйэн кэбис, сэгэрим,
Ол курдук
Толкуйдаан
кэбис, тоҕойум»,—
Диэн эппитэ эбитэ уһү.
Суоһалдьыйа Толбонноох
Ол күнтэн ыла
Уон алта сааһын
Туолбут кэмэ эбит.
Үлүгэрдээх дириҥ
Өрүһүммүт курдук,
Yөһэ тыынан
Төннөн тахсар.
Хаппахчылаах оронугар
Киирэн кэлэр,
Аламай уу хараҕыттан,
Алтан тиэрбэс
Аалыытын курдук,
Таммах уулар
Таҥнары түһэллэр.
Доҕор оҕолорун
Тоҥсуйан ыҥыран ылан
Сонньуйан олорон
Тойук туойбут:
«Көҥүлүнэн көччүйэр,
Тохтоло суох долгуйар,
Тутулуга суох туругурар
Сир ийэ иэнҥигэр,
Аан дойду арҕаһыгар,
Туһахтаах кус курдук
Толугуруу бааллан,
Тойон аҕам эрэ туһугар
Атыы буоларга анаммыт
Уһун сордоох мин буоллаҕым.
Тойон сүрэхпин
Доҕуурга бохсоннор,
Дьолбун тоҕо быһаммын
Тордуйалаах ууга уктаҕым...
Ахтар Айыыһыттан анабыллаах
Айыы хаан санаабын
Аараабыт тосхолбун
Аҕам тойон альдатар
Аналлаах эбит буоллаҕа.
Айакка хаан
Алдьархайыгар анаттаҕым,
Сор хааны
Оноотуттан состоҕум.
Сорум эбит, оҕолоор!» - диэбитэ уһу.
Онтон бэттэх Мойуос кинээс,
Кыыс сыыттаатаҕа буолан,
Кыбыытын икки арда көстүбэккэ,
Омоонноох уутун утуйбакка,
Дойду-дойдуну тоҕо хаамтарбыта,
Сир-сири тилийэ сиэллэрбитэ,
Хараҥа түүнүнэн харахтаммыта,
Ыйдыҥа сырдыгынан сырайдаммыта.
Ыал аайы ыар ыалдьыт буолан
Ырдыыланан кэлэр буолта,
Оҕолоох оҕонньор аатыран,
Толбонноох туулээҕинан
Олоҕос кээстэрэн
Олоҕор туһаны оностубута.
Үтуөлэрин үс сылынан
Үтүрүһэн-хабырыһан бүтэрбитэ,
Тэннээхтэрин икки сылынан
Тиһигэр тиһэн ситэрбитэ.
Баайын-дуолун харайар
Бас билэр чаҕар дьоннорун
Хаҥатан барбыта:
Обот Чуллурҕай диэн
Түөкүн киһи хамначчыттаммыта.
Сатай Боотучча диэн
Үрэх-үрэхтэн үүрэн аҕалар,
Дойду-дойдуттан булан аҕалар
Уоруйах бэрдэ булчуттаммыта.
Үйэлээх сааһыгар кыыран ылбыт
Үүһүн-кииһин тириитин
Үллэһигэ суох кутар
Икки эһэлээх Килээрис диэн
Илэ абааһы ойууннаммыта.
Сэттэ Тимэх, Алтан Чууску диэн
Сэрииһит дьонноммута.
Атааннаах-мөҥүөннээх
Аар-сааргы күннэрин ахтаммын
Аптаах айахпын атытан
Адаҕыйар күнүм аһылынна,
Хомууннаах тылбын хомуйан
Хоһуйар күнүм күөрэйдэ.
Чиргэл тиити
Сааллар чаҕылҕанныы
Хампы этэр халыан күнүм
Хаайан тиийэн кэллэҕэ, оҕолоор!
Сомоҕо баҕананы
Булгу туойар,
Тосту этэр
Туһаннаах күнүм
Чуоҕуйан тахсан кэллэ дии!
Ол буоллаҕына -
Омоонноох соргубуттан
Ohyop анньаммын,
Уолдьаан ааспыт
Уодаһыннаах үйэттэн
Тойук туойан,
Ырыа ыллаан
Керүүм эрэ, оҕолоор!..
Дьэ-ээ, буо!
Дьэ-ээ, буо! Дьэ-ээ, буо-оо!!!
*
Ааспыт араскааттаах дьылларга,
Үөрэҕэ суох, уөдэн үйэлэр саҕана,
Саарба кыыл cahaн саарбыт саhарбаайылаах,
Кытаайка таҥастыы кылбараҥнаан кыыһар
Кытыан толоон кытыылардаах,
Кырынаастыын кыртайар,
Солоҥдолуун субуллар,
Бууhай тииҥниин логлойор,
Атыыр эhэ арҕахтаан aahap,
Кычыгыл кыыл кыстаан тахсар,
Уордаах тайах уойар
Суодал тиит тумулаттардаах;
Дорҕоонноох куоластаах,
Токуоралаах тумустаах,
Тордох хара өҥнөөх
Тойон кыыл тохтуур,
Уоруйах суор хонуктуур,
Уордаах боруллуо олорор
Уруктаах бэс ойуурдаах;
Тоҥсоҕой кыыл торулатар,
Киргил кыыл кирэр
Эмэхтээх мас эниэлээх;
Кэҕэ кыыл кэпсиир,
Кэрэ өтөн үөтэр,
Кэпсэллээх чыычаах кэккэлиир,
Кэрэ сэбирдэх тэлэн
Киэлитин киэргэтэр,
Иэнин тупсарар
Эйээрэр хатыҥ мас эркиннээх: Табысхаан көтөр дайар,
Чаччыкы таалалыыр,
Бөчүгүрэс бөлүөҕэр,
Улар ордууланар
Сугуннаах маар ойоҕостоох;
Сур бөрө суодайар,
Кычытар таба кылыйар,
Улаан муойка оҥторор,
Дорҕоонноох саҥалаах
Тойон киһи ордоото
Тоҕус буолан доргуйар
Тоҥ хайа буодьулаах,
Устата-туората уорбаламмат
Улуу уорҕалаах алааска,
Орулуостаах Эбэ5э,
Хотуулаахтык-кыайыылаахтык,
Хоргуйбуту-тоҥмуту
Хомуйталаан ылан
Отчут-масчыт оҥостубут,
Барбаҕы-дьадаҥыны
Барытын тардан, бас билэн,
Баайын тэриттэрбит;
Хоһууну отой ордорбокко,
Оһуордьуту оннуттан чорбоппокко,
Иистэнньэҥи мэличчи дэлэппэккэ,
Ытааччыны ыраах ыыппакка,
Сааһыты бас биллэрбэккэ;
Соххору ураҕаһынан үүрэн,
Араҥы талаҕынан таһыйан,
Kүүhэ суоҕу көхсүн дьөлөрүтэн,
Өйдөөбөтү үлтү сынньан,
Ыарыһаҕы ыалга хаамтартаан,
Тулаайаҕы суолга муннаран
Хабырыччы байбыт,
Хантаччы уойбут,
Додоччу курдаммыт,
Чолоччу туттубут,
Мойуос Кинээс диэн,
Сураҕыран-садьыгыран
Олорбут эбит.
Кыыс аймаҕы кыайа туппут,
Дьахтар аймаҕы саба баттаабыт,
Бэтэрээҥҥи бэлэс,
Ааратааҥы айах,
Сотору сокуомсук,
Тургэн дьуул
Хабчыра эмээхсин диэт.
Кэргэннээҕэ эбитэ уһу.
Өтөхтөрүн төҥүргэһэ,
Буруоларын тобоҕо,
Дьоллорун кэриэтэ,
Күҥҥэ көдьүүстэрэ,
Буорга булуулара,
Тиистэрин киэнэ миилэтэ,
Сүрэхтэрин киэҥэ чопчута,
Харахтарын харата,
Көрүннээх күндүтэ,
Унгуохтаах уһуна,
Сырайдаах сырдыга,
Ханай кус сыһыаҕын курдук
Хара баттахтаах
Атыыр анды хараҕар ханыылаһар
Сандалас харахтаах,
Хамчааккы тииҥин
Хардары туппут курдук
Хара хаастаах,
Мэнэх кыыл
Сиикэй ситиитигэр тэҥнээх
Сыыйар ыраас муруннаах,
Тыhы күттэн сымыытын
Кэккэлии туппут курдук
Дэгдэгэр имнээх,
Улун кус сымыытын
Уоhаҕын курдук
Уohахтаах араҕас уостаах
Уолба күөл кулуһунун курдук
Уолан уҥуохтаах,
Ымыы курдук ырыалаах,
Далбарай курдук саҥалаах,
Саарба тириитигэр саспыт,
Yүс тириитигэр үрбүрүллүбүт,
Оhyop иhигэр олоҕурбут
Суоhалдьыйа Толбонноох диэн
Суос-соҕотох кыыстаахтара эбитэ үҺү.
Кини диэтэх кыыска,
Эргэ барарыгар энньэ буолуо диэн,
Эрдэттэн эрчийбит,
Кулут буолуо диэн
Уруккуттан оҥоhуллубут,
Уҥуох улаханнаах,
Сырай сырдыктаах,
Улуну диэн ааттаах
Тулаайах тоҥус уолун
Ииппиттэр эбит.
Оонньуурга ууруллубут
Саататарга анаммыт
Саhылтай диэн
Саха кыыhа
Аргыстааҕа эбитэ үҺү.
Оҕолор ордууланан оонньуур Оторсуннаах диэн алаас
Оломугар түһүөлээн,
Отугар көччүйэн,
Окко киирэр саҕана
Үһүө буолан көрүлээн
Үөрэм-дьүөрэм үктээтилэр,
Үгүрүк-төгүрүк көрдүлэр,
Үөрүү бөҕөтүн үктүнэн
Араскылаах талаҕынан таҥыннылар,
Сибэккилээх отунан симэннилэр,
Далбарай чыычаах
Дайбыт оҕотунан саатаатылар,
Дьиэрэҥкэйдээн тэптилэр,
Битиилээн лиһийдилэр,
Үҥкүүлээн күөрэттилэр,
Ыллаан ыстылар,
Эһээкэйдээн эстилэр...
Суоһалдыйа Толбонноох
Тойуксут буолла,
Доҕотторо, дьүөгэлэрэ
Доргуччу үтүктэн,
Дьоролдьуһа хаамсан
Оһуокайдаан бардылар:
«Очуорайдыыр сонньууну
Оторсуннаах алааһын
Оройугар доҕуйан
Оонньоон-күлэн көрүөҕүҥ!
Кылбаарбалыы сандаара,
Кынаттанан күөрэйэ
Сааскылыыра сассыардам
Баай хара тыаларын
Мастыырыгын бочура
Балкыырдана долгуйбут
Сатыы тыатын анныгар,
Кылбаарыччы тарааммыт
Кыра маһым таһыгар
Очуорайдаан долгуйан
Оҕо сааспыт үлкэмэр
Олох тиһик сэлэтин
Оҕуруолуу тардаммыт
Улуу быйаҥ суолугар
Оонньуу-кулэ тиийиэбин!
Көрүлээбит куннэрбит
Көй суолга салбанан
Үйэ сааска тутуһан
Үөрэ-көтө сырыттарбыт
Үлкэм дьолбут дьолуота
Бэйэбитигэр буолуохтун!..
Очуорайдыыр очуорайl...>>
Онтон арай
Ыҥырар тыастара
Ыҥырыалыы ыйылаата,
Yөгүлүүр саҥалара
Үгүрүөлүү үһүүрдэ.
Онуоха баара оҕолорум туран
Уолуйбуттуу ойдулар,
Ыксаабыттыы сырыстылар.
Күтүр тиит күөттэриилээх
Кэччик мас тирэхтээх,
Сул сиэрдийэ ойоҕостоох
Уостаах сэргэ оруолдьуттаах
Уорааннаах тэлгэҺэ
Оттотун туһугар—
Оhуордаах чаппараах хоҥхочохтоох,
Симэхтээх дэпсэ тэллэхтээх
Ааттаах ат баһа мэтириэттээх
Кутуу көмүс хоҥсуоччулаах,
Кырылас ohyop кытыылаах
Кычымнаах ыҥыыр киэргэллээх,
Үрүҥ көмүс үллүктээх
Үүт маҥан аттар
Үөрэ-дьүөрэ бааллыбыттарыттан
Үөҥэн хааман кэлэннэр
Yгэх хоспох кэннигэр
Үөpгү-cүөprү көрдүлэр,
Ийэлээх аҕа кэпсэтиитин,
Ыалдьыт бөҕө ыаһаҕын
Өйдөөн истэ түстүлэр:
Ыpaaх ыалдьыт ыаhаҕа
Ыhыллан барбыт,
Аҕалара тойон албына
Аhыллан эрэр эбит.
Ураты улуустардаах,
Тэйэ нэһилиэктэрдээх
Ыраах сиртэн
Ыҥырыыга кэлбит
Ыалдыттар этэллэр эбит:
«Оҕонньор дьиэлээх,
Оҕолорбутун олохтуохпут диэн,
Урукку ыйга
Омолуйбут тылгын
Кирдиктэнэн кэллибит.
Дьарбаалаах маҕааһы
Хаһы бааттараҕын,
Сиэр элэмэһи
Сэлэҕэ төһөнү сиэттэрэҕин,
Төһөнөн түһэттэрэҕин,
Хаччаны халыымнатаҕын,
Хаһан кэлэбитий?»
Аҕа кырдьаҕас
Албын айаҕын арыйда:
«Тоҕус төгүл
Тоҕуһунан дуолуйабын.
Сэттэ көлө тардыытынан
Араас өҥнөөх
Толбонноох түүллээҕинэн толотторобун.
Тоҕус суолум бэлэҕэр
Тоҕус улаан убаһата туруоруҥ.
Аал уотум аһылыгар
Сэттэ xaahax
Тиһиктэ бэлэмнээҥ.
Оҕом оннугар
Отут уордаах эһэ тэллэхтэ,
Сэттэ төгул сэттэ
Толбонноох үүс тириитинэ,
Үс кириэстээх кэрэмэстэ,
Уон уоттаах кыһыл саһылла.
Уорбутун тоһутар
Улуу бөҕөстө тосхойуҥ,
Ааппытын ылар
Ааттаах аһаччыта аҕалыҥ.
Сүрэҕим сөбүлүөн —
Сүүрүктэ көрдөрүҥ.
Санаам ситиэн —
Саапытта талыҥ,
Көхсүм кэҥиэн —
Көрбүөһүттэ көҥүллээҥ,
Истиэхпин - этэр тыллаах
Эриэккэһинэ биэриҥ.»
Онуоха туран
Ыраах алдьыттар саҥалара:
«Хамсыгы толоруохпутун
Хамначчыппыт аҕыйах,
Хааһахпыт хапсыгыр,
Этиини ситэриэҕи
Эриэккэһэ, эгэлгэтэ
Элбэҕэ бэрт,
Бэйэҕэ кэмчи.
Этэр тыллаах
Сүүрэр атахтаах
Бүдүрүйбүт биһиэхэ,
Хамсыгы толоруо суох
Хаарахааттарбыт»...
Мойуос кинээс
Суоһалдьыйа Толбоннооҕунан
Остуоллаан аһаан
Хамсыгынан халатан
Ураты улуустардаах,
Тэйэ нэһилиэктэрдээх ыалдьыттарын
Төттөрү төнүннэртээтэ.
Ийэлэрэ эмээхсин оҕонньорун
Онолуйа сэмэлиир:
«Айан суолун аргыстастыҥ да,
Арай оҕоҕун халыымнаан аһыыгын,
Ыраах сырыттын да,
Кыыс сыыттыыгын...
Тиһик ситтэ,
Сэлэ туолла,
Тиэргэн кэҥээтэ.
Хаппарданаргын хааллар,
Хаапахтанаргын уурат,
Сэтэ ситиэ,
Сэҥкилэ туолуо»...
Айан дьоно
Ааны сабан,
Аартыгы дабайан
Барар күннэригэр
Алҕаабыттара эбитэ үһү:
«Дорҕоонноох айан суолун
Суоһалдыйа Толбонноох
Туһа диэммит солообуппут,
Мойуос кинээс обургу
Халахайы харбатар албаһыгар
Халыымынан дьаҥытаата,
Үҥүүлэнэн үүрэрин кэриэтэ
Үлүгэр элбэх
Көрдөбүлүнэн үүрдэ.
Ыыстаан таһаарарын дьүөрэтэ
Ылыы бөҕөнөн
Ыгылытан ыста,
Охсорун кэриэтэ
Уруутунан дьулатан утаарда.
Хааннаах оҕунан
Хардарыстахха сатаныыһы
Көндөй оҕунан
Төккүттээтэххэ сөп буолсу,
Оhол Уолун доҕордонуллууһу,
Төрүөт Уолун дьүөрэлэнииһи,
Илбис Кыыһын эҥэрдэниллииһи!..>> Диэбиттэр эбит.
Онтон салгыы
Мойуос обургу дьиэтин иһигэр
Киэбирэн чиэстэнэн,
Мин гэннэ ким да суох диир:
«Бу көстөр аан дойдуга
Байар курдук
Бастыҥ олох,
Тотор курдук
Дьоһун олох суох буолуохтаах.
Аан дойду иччитэ
Аан Алахчын эбэм,
Аал уотум иччитэ
Улуу Мондоҕол тойон эhэм,
Хара тыам иччитэ
Хара Барҕалдьын тойон —
Тот, бай диэн,
Толору биэрбитин
Киһи буол диэн,
Киис кэрэмэһигэр тэҥнээх
Кыыс урууну миэхэ айбытын
Ол остуолугар
Тоҕо олорбот буолуохпун
Омолуйа тураҕын,
Хаарахаан эмээхсин!
Ону билбэккэ
Хара тыаҕа
Араҥастанаары гыннаҕын...
Мин оҕом
Суоһалдыйа Толбонноох курдук
Кыыс оҕоттон кылааннаах түүллээҕэ,
Сырайдаахтан сыаналааҕа суох,
Уҥуохтаахтан уйуҥа суох.
Дьолбут итинэн
Дьоҕооспут буолбат дуо,
Саргыбыт итинэн
Сатараабыт буолбат дуо!
Сордоох эмээхсиэн!..»
Онтон оҕотун ыныран ылан
Онолуйан барар:
«Тукаам, бу дойду
Тоҕус уон уҕалдьылаах хонноҕун,
Сэттэ уон тибилгэннээх аартыгын
Иэйэр-куойар иччилэрэ,
Ахтар айыыһыт аргыстара,
Дьорбойо байын диэн дьоҕооһуннарбыттар,
Дэлэгэй тиэргэн,
Дэлгим тиһик
Эһиэхэ буоллун диэн эппиттэр.
Атын араалар,
Туспа дойдулар
Иэҕэй күлүктэрин
Икки атахтаахтарын
Баҕарар манчыыктара
Эн буолларгын,
Бар дьон баайын
Мин хамыйыам этэ,
Угус дьон үтүөтүн
Мин үмүөрүтүөм этэ.
Эргэ барар кэмин илик.
Баҕалаахтарга баайар
Манчыык гыныаҕым,
Үптээхтэргэ өртөйөр
Үтүө гыныаҕым.
Санаам хайҕаатаҕына,
Хараҕым таптаатаҕына
Сөбүлүүрбэр сөрүөҕүм,
Хайгыырбар баайыаҕым.
Сити курдук
Сэрэйэн кэбис, сэгэрим,
Ол курдук
Толкуйдаан
кэбис, тоҕойум»,—
Диэн эппитэ эбитэ уһү.
Суоһалдьыйа Толбонноох
Ол күнтэн ыла
Уон алта сааһын
Туолбут кэмэ эбит.
Үлүгэрдээх дириҥ
Өрүһүммүт курдук,
Yөһэ тыынан
Төннөн тахсар.
Хаппахчылаах оронугар
Киирэн кэлэр,
Аламай уу хараҕыттан,
Алтан тиэрбэс
Аалыытын курдук,
Таммах уулар
Таҥнары түһэллэр.
Доҕор оҕолорун
Тоҥсуйан ыҥыран ылан
Сонньуйан олорон
Тойук туойбут:
«Көҥүлүнэн көччүйэр,
Тохтоло суох долгуйар,
Тутулуга суох туругурар
Сир ийэ иэнҥигэр,
Аан дойду арҕаһыгар,
Туһахтаах кус курдук
Толугуруу бааллан,
Тойон аҕам эрэ туһугар
Атыы буоларга анаммыт
Уһун сордоох мин буоллаҕым.
Тойон сүрэхпин
Доҕуурга бохсоннор,
Дьолбун тоҕо быһаммын
Тордуйалаах ууга уктаҕым...
Ахтар Айыыһыттан анабыллаах
Айыы хаан санаабын
Аараабыт тосхолбун
Аҕам тойон альдатар
Аналлаах эбит буоллаҕа.
Айакка хаан
Алдьархайыгар анаттаҕым,
Сор хааны
Оноотуттан состоҕум.
Сорум эбит, оҕолоор!» - диэбитэ уһу.
Онтон бэттэх Мойуос кинээс,
Кыыс сыыттаатаҕа буолан,
Кыбыытын икки арда көстүбэккэ,
Омоонноох уутун утуйбакка,
Дойду-дойдуну тоҕо хаамтарбыта,
Сир-сири тилийэ сиэллэрбитэ,
Хараҥа түүнүнэн харахтаммыта,
Ыйдыҥа сырдыгынан сырайдаммыта.
Ыал аайы ыар ыалдьыт буолан
Ырдыыланан кэлэр буолта,
Оҕолоох оҕонньор аатыран,
Толбонноох туулээҕинан
Олоҕос кээстэрэн
Олоҕор туһаны оностубута.
Үтуөлэрин үс сылынан
Үтүрүһэн-хабырыһан бүтэрбитэ,
Тэннээхтэрин икки сылынан
Тиһигэр тиһэн ситэрбитэ.
Баайын-дуолун харайар
Бас билэр чаҕар дьоннорун
Хаҥатан барбыта:
Обот Чуллурҕай диэн
Түөкүн киһи хамначчыттаммыта.
Сатай Боотучча диэн
Үрэх-үрэхтэн үүрэн аҕалар,
Дойду-дойдуттан булан аҕалар
Уоруйах бэрдэ булчуттаммыта.
Үйэлээх сааһыгар кыыран ылбыт
Үүһүн-кииһин тириитин
Үллэһигэ суох кутар
Икки эһэлээх Килээрис диэн
Илэ абааһы ойууннаммыта.
Сэттэ Тимэх, Алтан Чууску диэн
Сэрииһит дьонноммута.
- Бу айымньыны Ырдьаҥ Дьаакыптан истэр, С.А. Зверев-Кыыл Уола олох-дьаһах халыыбыгар уган, дириҥ философскай ис хоһоонноох поэма оҥорбута. Кэлин бу поэманы Д.К. Сивцев-Суорун Омоллоон, А.А. Саввин сурукка тиспиттэрэ. 1943 с. Марк Жирков гран-пластинкаҕа уһулбута. С.А. Зверев-Кыыл Уола хас да кинигэтигэр бэчээттиммитэ, үөрэх кинигэлэригэр киирбитэ. Поэма дьиҥ олоххо буолбут, номоххо киирбит Суоһалдьыйа Толбонноох диэн оччотооҕу Хочо улууһугар, дьүһүннээх үчүгэйэ, майгылаах бастыҥа кыыс ыар дьылҕатын, батталлаах олоҕун туһунан кэпсэнэр. Саха нарын кыыһа олоххо иэйиитэ, үтүө баҕа санаата, кута-сүрэ хара батталга баттанан суураллыбыта ойууланар.
Людмила Степановна Ефимова- тыл билимин дуоктара, М.К. Аммосов аатынан Хотугулуу-Илиҥҥи бэдэрээссийэлии үнүбэрсиэт, АБ Хотугулуу–Илиҥҥи норуоттар тылларын уонна култуураларын үнүстүүтүн "Культурология" хаапыдыратын сэбиэдиссэйэ.
Тиэмэ: "Кыыл Уола-саха култууратыгар сабыдыала".
Тиэмэ: "Кыыл Уола-саха култууратыгар сабыдыала".
Евдокия Михайловна Поликарпова-саха литэрэтиирэтин орто оскуолаҕа үөрэтиигэ мэтэдиис учуонай, педагогика билимин дуоктара, М.К. Аммосов аатынан Хотугулуу-Илиҥҥи бэдэрээссийэлии үнүбэрсиэт, АБ Хотугулуу–Илиҥҥи норуоттар тылларын уонна култуураларын үнүстүүтүн саха тылын, литэрэтиирэтин уонна саха култууратын үөрэтии мэтиэдикэтин хаапыдыратын бэрэпиэссэрэ.
Тиэмэ: "Кыыл Уола саха литературатын оскуола бырагырааматыгар".
Тиэмэ: "Кыыл Уола саха литературатын оскуола бырагырааматыгар".
Василий Васильевич Илларионов - олоҥхону үөрэтээччи, фольклорист, тыл билимин дуоктара, М.К. Аммосов аатынан Хотугулуу-Илиҥҥи бэдэрээссийэлии үнүбэрсиэт, АБ Хотугулуу–Илиҥҥи норуоттар тылларын уонна култуураларын үнүстүүтүн фольклор хаапыдыратын бэрэпиэссэрэ.
Тиэмэ: "Кыыл Уолун үлэтин чинчийии".
Тиэмэ: "Кыыл Уолун үлэтин чинчийии".
Барыл ааптардара:
Барылга үлэлэстилэр:
Василий Васильевич Илларионов - олоҥхону үөрэтээччи, фольклорист, тыл билимин дуоктара, М.К. Аммосов аатынан Хотугулуу-Илиҥҥи бэдэрээссийэлии үнүбэрсиэт, АБ Хотугулуу–Илиҥҥи норуоттар тылларын уонна култуураларын үнүстүүтүн фольклор хаапыдыратын бэрэпиэссэрэ.
Ефимова Людмила Степановна - тыл билимин дуоктара, М.К. Аммосов аатынан Хотугулуу-Илиҥҥи бэдэрээссийэлии үнүбэрсиэт, АБ Хотугулуу–Илиҥҥи норуоттар тылларын уонна култуураларын үнүстүүтүн "Культурология" хаапыдыратын сэбиэдиссэйэ.
Поликарпова Евдокия Михайловна - саха литэрэтиирэтин орто оскуолаҕа үөрэтиигэ мэтэдиис учуонай, педагогика билимин дуоктара, М.К. Аммосов аатынан Хотугулуу-Илиҥҥи бэдэрээссийэлии үнүбэрсиэт, АБ Хотугулуу–Илиҥҥи норуоттар тылларын уонна култуураларын үнүстүүтүн саха тылын, литэрэтиирэтин уонна саха култууратын үөрэтии мэтиэдикэтин хаапыдыратын бэрэпиэссэрэ.
Иван Федорович Васильев- С.А. Зверев-Кыыл Уолун аатынан улуустааҕы норуот айымньытын киинин дириэктэрин солбуйааччы.
Ксения Прокопьевна Семенова- С.А. Зверев-Кыыл Уолун аатынан Элгээйитээҕи фольклор түмэлин салайааччыта.
Научнай консультант: М.К. Аммосов аатынан ХИФУ, АБ Хотугулуу-Илиҥҥи норуоттар тылларын уонна култуураларын үөрэтэр үнүстүүт "Культурология" хаапыдыратын сэбиэдиссэйэ, тыл билимин хандьыдаата.
- Андрей Алексеевич Алтынаров-Саха Өрөспүүбүлүкэтин Национальнай библиотекатын, Оҕо ааҕар уонна арыллар киинин, "Детская точка кипения" салаа үлэһитэ, М.К. Аммосов аатынан Хотугулуу-Илиҥҥи бэдэрээссийэлии үнүбэрсиэт, Арассыыйа Бэдэрээссийэтин Хотугулуу-Илиҥҥи норуоттар тылларын уонна култуураларын үөрэтэр үнүстүүт "Культурология" хаапыдыратын лаборана
- Константин Константинович Неустроев-Саха Өрөспүүбүлүкэтин Национальнай библиотекатын, Оҕо ааҕар уонна арыллар киинин, "Детская точка кипения" салаа сэбиэдиссэйэ, М.К. Аммосов аатынан Хотугулуу-Илиҥҥи бэдэрээссийэлии үнүбэрсиэт, Арассыыйа Бэдэрээссийэтин Хотугулуу-Илиҥҥи норуоттар тылларын уонна култуураларын үөрэтэр үнүстүүт «Саха тылын» хаапыдыратын аспыраана
- Сандаара Васильевна Парникова-Саха Өрөспүүбүлүкэтин Национальнай библиотекатын, Оҕо ааҕар уонна арыллар киинин, "Детская точка кипения" салаа үлэһитэ, М.К. Аммосов аатынан Хотугулуу-Илиҥҥи бэдэрээссийэлии үнүбэрсиэт, Арассыыйа Бэдэрээссийэтин Хотугулуу-Илиҥҥи норуоттар тылларын уонна култуураларын үөрэтэр үнүстүүт Фольклорга уонна төрүт күлтуураҕа маҕыстыраана
- Прасковья Ивановна Сивцева- Бырааттыы Николаевтар аатынан II Дьөппөн орто оскуолатын саха тылын уонна литэрэтиирэтин учуутала, TILDA сыһыарыы нөҥүө сайт оҥорооччу
Барылга үлэлэстилэр:
Василий Васильевич Илларионов - олоҥхону үөрэтээччи, фольклорист, тыл билимин дуоктара, М.К. Аммосов аатынан Хотугулуу-Илиҥҥи бэдэрээссийэлии үнүбэрсиэт, АБ Хотугулуу–Илиҥҥи норуоттар тылларын уонна култуураларын үнүстүүтүн фольклор хаапыдыратын бэрэпиэссэрэ.
Ефимова Людмила Степановна - тыл билимин дуоктара, М.К. Аммосов аатынан Хотугулуу-Илиҥҥи бэдэрээссийэлии үнүбэрсиэт, АБ Хотугулуу–Илиҥҥи норуоттар тылларын уонна култуураларын үнүстүүтүн "Культурология" хаапыдыратын сэбиэдиссэйэ.
Поликарпова Евдокия Михайловна - саха литэрэтиирэтин орто оскуолаҕа үөрэтиигэ мэтэдиис учуонай, педагогика билимин дуоктара, М.К. Аммосов аатынан Хотугулуу-Илиҥҥи бэдэрээссийэлии үнүбэрсиэт, АБ Хотугулуу–Илиҥҥи норуоттар тылларын уонна култуураларын үнүстүүтүн саха тылын, литэрэтиирэтин уонна саха култууратын үөрэтии мэтиэдикэтин хаапыдыратын бэрэпиэссэрэ.
Иван Федорович Васильев- С.А. Зверев-Кыыл Уолун аатынан улуустааҕы норуот айымньытын киинин дириэктэрин солбуйааччы.
Ксения Прокопьевна Семенова- С.А. Зверев-Кыыл Уолун аатынан Элгээйитээҕи фольклор түмэлин салайааччыта.
Научнай консультант: М.К. Аммосов аатынан ХИФУ, АБ Хотугулуу-Илиҥҥи норуоттар тылларын уонна култуураларын үөрэтэр үнүстүүт "Культурология" хаапыдыратын сэбиэдиссэйэ, тыл билимин хандьыдаата.
